Có, phân bón để lâu hoặc bảo quản không đúng cách có thể bị thất thoát dinh dưỡng, chủ yếu là mất đạm qua đường bay hơi khí amoniac và suy giảm mật độ vi sinh vật hữu ích [1]. Tuy nhiên, các nguyên tố khoáng vô cơ như lân và kali không tự biến mất mà chỉ biến tính cơ lý (chảy nước, vón cục, khó bón) hoặc bị chuyển hóa thành dạng khó tiêu hơn [2].

Sơ đồ kê bao phân trên pallet gỗ cách mặt đất 20 cm bảo đảm thông thoáng
Kê phân trên pallet, cách đất và cách tường.

Điều bà con đang thấy

Nhiều hộ trữ phân từ vụ trước sang vụ sau, khi mở bao ra thấy hạt phân bị vón thành tảng cứng như đá hoặc chảy nước nhớp nháp dưới đáy bao. Một số bao để gần mái tôn nóng bốc mùi khai nồng nặc. Bà con lo lắng không biết phân bị biến chất như vậy bón xuống lúa có ăn được không, hàm lượng có bị hụt đi và làm giảm năng suất cây trồng hay không.

Vì sao xảy ra — Cơ chế

Hiện tượng biến chất của phân bón xuất phát từ đặc tính hút ẩm và phân giải nhiệt của các muối khoáng [2]:

  • Mất đạm do bay hơi: Đạm urê và các muối amoni có tính hút ẩm rất mạnh. Khi tiếp xúc với không khí ẩm và nhiệt độ cao (như trong kho nóng hoặc phơi nắng), enzym urease trong môi trường phân giải đạm thành khí amoniac (NH₃) bay hơi vào không khí, gây mùi khai nồng nặc và làm giảm hàm lượng N thực tế [1].
  • Chảy nước và vón cục: Hạt phân hút ẩm từ không khí tạo thành lớp dung dịch bão hòa quanh hạt. Khi nhiệt độ thay đổi hoặc khô ráo trở lại, các hạt tinh thể kết tinh dính liền với nhau tạo thành tảng cứng, gây khó khăn cho việc rải đều [2].
  • Chết vi sinh vật (đối với phân hữu cơ vi sinh): Vi sinh vật cố định đạm, phân giải lân hay đối kháng có hạn sử dụng ngắn (thường 6–12 tháng). Quá thời hạn hoặc để nơi nóng ẩm, mật độ bào tử vi sinh sống giảm sút nghiêm trọng, mất đi công năng sinh học dù hàm lượng hữu cơ thô vẫn còn [1].

Lân và kali là các nguyên tố khoáng bền vững, không bay hơi. Dù phân có vón cục hay chảy nước thì tổng lượng nguyên tố P và K trong bao hầu như không mất đi, trừ khi nước rỉ ra ngoài mang theo dinh dưỡng hòa tan [2].

Giới hạn của bằng chứng

Tốc độ thất thoát dinh dưỡng phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện nhiệt độ, độ ẩm của kho chứa và chất lượng bao bì chống ẩm (lớp PE lót trong). Các nghiên cứu về bảo quản phân bón của Viện Thổ nhưỡng Nông hóa được thực hiện trong kho tiêu chuẩn [2]. Trong điều kiện thực tế ở nông hộ miền Tây (kho ẩm thấp gần mương, kê sát đất, nhiệt độ mái tôn mùa nắng trên 40°C), tốc độ bay hơi đạm và vón cục sẽ diễn ra nhanh hơn rất nhiều so với hạn dùng lý thuyết in trên bao bì.

Hình ảnh bao phân NPK bị vón cục do tiếp xúc với không khí ẩm
Cơ chế phân hút ẩm rồi vón cục khi để lâu.

Vậy làm gì được

  1. Kiểm tra hạn sử dụng: Với phân vô cơ NPK, hạn dùng thường 24–36 tháng nhưng nên dùng trong vòng 1 năm. Với phân hữu cơ vi sinh, bắt buộc dùng trong hạn 6–12 tháng kể từ ngày sản xuất in trên bao.
  2. Kê kho đúng kỹ thuật: Không để bao phân trực tiếp dưới nền đất hoặc sát vách tường xi măng. Phải kê trên pallet gỗ cách mặt đất ít nhất 15–20 cm và cách tường 20 cm để tránh ẩm ngấm ngược vào đáy bao.
  3. Che chắn thoáng mát: Trữ phân nơi có mái che, khô ráo, tránh ánh nắng chiếu trực tiếp. Không để phân sát mái tôn hấp nhiệt.
  4. Xử lý phân bị vón cục: Nếu phân NPK chỉ vón cục nhẹ mà chưa chảy nước rỉ ra ngoài, có thể đập nhỏ rồi đem bón lót hoặc hòa nước tưới ngay. Không nên để lâu thêm vì phân đã vỡ hạt sẽ hút ẩm nhanh gấp đôi.

Câu hỏi liên quan

Phân bị vón cục có dùng được không?

Vẫn dùng được cho bón lót hoặc hòa nước tưới nếu phân chưa bị chảy nước rỉ ra ngoài bao. Hàm lượng lân và kali vẫn còn, nhưng đạm có thể đã suy giảm một phần do bay hơi.

Để phân ngoài nắng mưa thì sao?

Nắng làm tăng nhiệt độ kích thích đạm bay hơi thành khí amoniac. Mưa làm ướt bao, hòa tan các dưỡng chất dễ tiêu rửa trôi ra ngoài, làm hỏng cấu trúc hạt phân và giết chết vi sinh vật.

Trữ phân cách nào cho đúng tại nhà?

Xếp bao trên pallet cách đất 20 cm, buộc kín miệng bao đang dùng dở, để nơi khô thoáng, tránh chuột bọ cắn rách lớp túi nilon chống ẩm bên trong.

Tác giả: Kỹ sư Nông học — Phòng Kỹ thuật, CFC Cò Bay

Tài liệu tham khảo

[1] Cục Bảo vệ thực vật (2020). Cẩm nang bảo quản và sử dụng phân bón an toàn, hiệu quả. NXB Nông nghiệp.
— Nguồn này kết luận: Hướng dẫn kỹ thuật bảo quản phân khoáng và phân hữu cơ vi sinh; phân tích nguyên nhân suy giảm hoạt lực vi sinh vật và thất thoát đạm trong lưu trữ.
— Điều kiện: Kho bãi nông nghiệp nhiệt đới ẩm.

[2] Viện Thổ nhưỡng Nông hóa (2018). Giáo trình Phân bón và Dinh dưỡng cây trồng. NXB Nông nghiệp.
— Nguồn này kết luận: Đặc tính vật lý, độ hút ẩm, tính tan và sự biến tính cơ lý của các loại phân bón vô cơ đa lượng theo thời gian.
— Điều kiện: Lưu kho thực tế tại Việt Nam.

Đọc thêm