Có thể mất, nhưng còn tuỳ cơn mưa và cách bón. Đường mất đạm lớn nhất khi rải urê trên ruộng lúa là bay hơi amoniac ở lớp nước mặt, mạnh nhất trong 1–3 ngày đầu sau bón [1]. Mưa lớn làm nước tràn bờ ngay sau khi rải còn cuốn trôi đạm hoà tan; nhưng mưa vừa phải giúp urê ngấm xuống đất lại đỡ bay hơi hơn.

Sơ đồ hai đường mất đạm khi bón urê gặp mưa — bay hơi amoniac ở lớp nước mặt và cuốn trôi bề mặt theo nước tràn bờ
Hai đường mất đạm: bay hơi amoniac và cuốn trôi khi nước tràn.

Điều bà con đang thấy

Sáng rải urê cho ruộng lúa, tới trưa hoặc chiều thì đổ mưa lớn, nước ngập lé đé rồi tràn qua bờ. Mấy ngày sau nhìn lá lúa vẫn chưa lên màu như mọi khi, bà con đâm lo: nguyên bao urê vừa rải theo nước trôi đi hết rồi hay sao. Người thì tính rải bù thêm một đợt cho chắc ăn, người thì sợ bón bù xong nắng lên lại cháy lá. Ở vụ Hè Thu và Thu Đông, mưa dông bất chợt ngay sau ngày bón phân là chuyện gần như vụ nào cũng gặp.

Vì sao xảy ra — Cơ chế

Urê rải xuống chưa phải là dạng đạm cây hút được ngay. Men urease trong đất và trong nước ruộng phải phân giải urê thành đạm amoni (NH₄⁺) qua một quá trình mất vài ngày. Trong lúc đạm còn nằm ở lớp nước mặt và trên mặt bùn, nó dễ chuyển thành khí amoniac (NH₃) bay lên trời. Tốc độ bay hơi này bị chi phối nhiều bởi độ pH của nước ruộng — nước càng kiềm thì bay hơi càng mạnh [2].

Đây không phải chuyện nhỏ. Đo trực tiếp tại ba điểm ở Việt Nam, trong đó có một điểm ở Đồng bằng sông Cửu Long, lượng đạm mất do bay hơi amoniac trong 10 ngày đầu sau bón dao động 0,5–19,7%, tính cả vụ là 1,7–14,6% lượng đạm đã bón; khí amoniac bốc lên mạnh nhất trong 1–3 ngày đầu rồi giảm nhanh [1]. Một khảo sát khác ngay trên đất phù sa Đồng bằng sông Cửu Long, dùng đạm đánh dấu để lần theo, kết luận bay hơi amoniac là đường mất đạm chính: khoảng 13% lượng đạm bón khi giữ nước ngập liên tục, và lên tới 21% khi để ruộng khô–ướt xen kẽ [2].

Còn chuyện "mưa cuốn trôi phân" thì nằm ở đường khác: rửa trôi bề mặt. Khi mưa lớn dồn nước tràn qua bờ, phần đạm đang hoà tan trong nước mặt bị mang đi theo dòng chảy. Một nghiên cứu trên ruộng lúa ngập nước ở Trung Quốc ghi nhận: nếu cơn mưa gây tràn nước xảy ra muộn (hơn 8 ngày sau bón), lúc đó nồng độ đạm trong nước đã thấp nên mất ít; quản lý nước tiết kiệm và chia nhỏ lần bón giúp giảm lượng đạm mất qua nước tràn khoảng 20–52% [3]. Nói cách khác, mưa tới càng sát ngày rải phân thì rủi ro cuốn trôi càng cao.

Giới hạn của bằng chứng

Hai nguồn [1] và [2] làm ngay trên đất phù sa ở Việt Nam, có điểm tại Đồng bằng sông Cửu Long — nên khá sát với ruộng của mình, đây là điểm mạnh hiếm có. Nhưng con số [2] chỉ đo trong một vụ khô; [1] đo bằng buồng đo khí, không phải đo mất mát theo từng trận mưa dông thực tế của vụ Hè Thu. Nguồn [3] về rửa trôi bề mặt lại làm ở tỉnh Hồ Bắc (Trung Quốc), trên đất pH 7,4 với lúa lai, khí hậu và chế độ mưa khác miền Tây — nên cơ chế "mưa tràn cuốn đạm" là dùng được, còn con số phần trăm cụ thể thì không bê nguyên về ruộng mình. Tất cả nên hiểu là xu hướng và khoảng dao động, không phải mức bảo đảm đạt được ở từng đám ruộng.

Sơ đồ diễn tiến bay hơi đạm theo ngày sau khi bón urê, mạnh nhất trong 1 đến 3 ngày đầu
Đạm bay hơi mạnh nhất trong 1–3 ngày đầu sau bón.

Vậy làm gì được

  1. Đưa urê vào đất, đừng để trơ trên mặt nước. Rải xong tìm cách cho phân ngấm xuống lớp bùn — đưa nước láng rồi để ngấm, hoặc vùi lấp nếu ruộng cho phép — sẽ giảm phần đạm nằm phơi ở nước mặt, tức giảm cả bay hơi lẫn nguy cơ trôi.
  2. Tránh rải urê ngay trước một cơn mưa lớn được báo trước. Nếu trời đang chực mưa dông, dời buổi bón lại; canh rải khi mưa vừa tạnh, đất còn ẩm, ít khả năng tràn bờ trong một hai ngày kế.
  3. Không rải urê lên lớp nước đang ngập sâu rồi bỏ đó. Đạm nằm lâu trong nước mặt là điều kiện để bay hơi mạnh nhất.
  4. Chia lần bón vừa phải theo giai đoạn lúa, để mỗi lần lượng đạm trên mặt ruộng ít đi, mất một đợt cũng không mất nhiều.
  5. Ruộng chủ động được nước thì quản lý mực nước nông và rút hợp lý quanh ngày bón — việc này cần có bờ bao và cống chủ động, ruộng phụ thuộc nước trời khó làm.

Câu hỏi liên quan

Gặp mưa sau khi bón bao lâu thì coi như mất?

Rủi ro cao nhất là mưa lớn trong 1–3 ngày đầu, đúng lúc đạm còn nằm ở nước mặt và amoniac bốc lên mạnh nhất [1]. Mưa gây tràn nước càng sát ngày bón thì càng dễ cuốn trôi; tràn muộn hơn (khoảng hơn tuần) thì đạm trong nước đã ít nên mất ít hơn [3].

Mưa nhỏ và mưa lớn khác nhau ra sao?

Khác nhiều. Mưa vừa phải, không tràn bờ, thường giúp urê tan và ngấm xuống đất — đỡ bay hơi. Mưa lớn dồn dập gây tràn nước qua bờ mới là cái cuốn đạm hoà tan đi theo dòng chảy (rửa trôi bề mặt) [3].

Bón lại có được không, bón lại bao nhiêu?

Không có cách biết chính xác đã mất bao nhiêu nếu không đo, nên đừng vội rải bù một lượng lớn. Theo dõi màu lá lúa vài ngày, hỏi cán bộ kỹ thuật xem tại ruộng, rồi mới quyết định — bón bù ồ ạt vừa tốn tiền vừa dễ làm lúa lốp.

Sáng bón chiều mưa và bón xong mưa liền có khác nhau không?

Về nguyên tắc, phân nằm trên mặt càng lâu trước khi ngấm thì càng dễ mất. Mưa liền sau khi rải, nếu là mưa vừa không tràn bờ, có thể giúp đưa urê vào đất. Nhưng nếu là mưa lớn gây tràn nước thì bón cách mấy tiếng cũng khó tránh cuốn trôi. Chưa có số liệu đo riêng cho từng mốc giờ này ở ruộng miền Tây.

Tác giả: Kỹ sư Nông học — Phòng Kỹ thuật, CFC Cò Bay

Tài liệu tham khảo

[1] Watanabe, T., Son, T.T., Hung, N.N., Truong, N.V., Giàu, T.Q., Hayashi, K., Ito, O. (2009). Measurement of ammonia volatilization from flooded paddy fields in Vietnam. Soil Science and Plant Nutrition. DOI: 10.1111/j.1747-0765.2009.00419.x
— Nguồn này kết luận: Bay hơi amoniac là đường mất đạm đáng kể ở ruộng lúa ngập nước tại Việt Nam; mất 0,5–19,7% lượng đạm bón trong 10 ngày đầu và 1,7–14,6% cả vụ, đỉnh phát thải trong 1–3 ngày đầu.
— Điều kiện: Ruộng lúa ngập nước, 3 điểm tại Việt Nam (2 điểm miền Bắc, 1 điểm Đồng bằng sông Cửu Long), đo cả mùa khô và mùa mưa.

[2] Nguyen, M.D., Brandt, K.K., Sørensen, J., Hung, N.N., Hach, C.V., Tan, P.S., Dalsgaard, T. (2012). Effects of alternating wetting and drying versus continuous flooding on fertilizer nitrogen fate in rice fields in the Mekong Delta, Vietnam. Soil Biology & Biochemistry, 47, 166–174. DOI: 10.1016/j.soilbio.2011.12.028
— Nguồn này kết luận: Trên đất phù sa Đồng bằng sông Cửu Long, bay hơi amoniac là đường mất đạm chính — khoảng 13% lượng đạm bón khi ngập liên tục và 21% khi khô–ướt xen kẽ; tốc độ bay hơi do pH đất và nước ruộng chi phối.
— Điều kiện: Đất phù sa ĐBSCL, một vụ mùa khô, dùng đạm đánh dấu ¹⁵N trong ô nhỏ.

[3] Qi, D., Wu, Q., Zhu, J. (2020). Nitrogen and phosphorus losses from paddy fields and the yield of rice with different water and nitrogen management practices. Scientific Reports, 10, 9734. DOI: 10.1038/s41598-020-66757-5
— Nguồn này kết luận: Đạm mất qua nước tràn bề mặt phụ thuộc thời điểm mưa so với ngày bón; quản lý nước tiết kiệm và chia lần bón / dùng đạm nhả chậm giảm mất đạm qua nước tràn khoảng 20–52%.
— Điều kiện: Ruộng lúa ngập nước, đồng bằng Giang Hán, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc; đất pH 7,4; lúa lai chính vụ.

Đọc thêm