Vài ngày đầu chưa lên màu thường là bình thường, vì urê cần mấy ngày để chuyển thành dạng cây hút được rồi cây mới đưa lên lá. Nhưng nếu đã hơn tuần mà lá vẫn vàng, coi chừng không phải do thiếu đạm: có thể phân đã mất nhiều, hoặc cây thiếu chất khác, ngộ độc, vấn đề ở rễ — bón thêm đạm không giải quyết được.
Điều bà con đang thấy
Rải đạm xong, hai ba ngày ra thăm ruộng thấy lá lúa vẫn chưa xanh lại như mong đợi, sốt ruột. Có người đợi tới cả tuần lá vẫn vàng vàng, đâm nghi phân dỏm hoặc bón chưa đủ, tính vác thêm bao urê rải nữa cho chắc. Nhưng bón thêm mà không đúng nguyên nhân thì vừa tốn tiền, vừa có khi làm lúa tốt lốp rồi đổ ngã, sâu bệnh kéo tới.
Vì sao xảy ra — Cơ chế
Trước hết, đạm không làm lá xanh ngay lập tức. Urê rải xuống chưa phải dạng cây ăn được; men urease trong đất và nước phải phân giải urê thành đạm amoni qua một quá trình mất vài ngày — đo ở ruộng lúa Việt Nam thấy khí amoniac bốc lên mạnh nhất trong 1–3 ngày đầu, cho thấy urê chuyển hoá trong khoảng mấy ngày đó [1]. Rễ hút amoni, chuyển lên lá, lá mới xanh lại; cả chuỗi này cần thời gian. Nếu đợt bón vừa rồi gặp mưa lớn, nắng gắt hay rải lên lớp nước sâu, một phần đạm đã bay hơi hoặc trôi mất, nên lượng đạm thực vào cây ít đi và lá lên màu chậm hoặc không lên.
Nhưng có một khả năng quan trọng hơn: vàng lá không phải lúc nào cũng do thiếu đạm. Vị trí lá vàng là dấu hiệu đầu tiên để đoán. Thiếu đạm thường làm lá già phía dưới vàng trước, cả phiến lá kể cả gân đều nhạt, cây thấp còi. Nếu lá non phía trên vàng trước thì lại nghi thiếu lưu huỳnh — triệu chứng rất dễ nhầm với thiếu đạm — hoặc thiếu kẽm [2]. Thiếu kẽm còn có đốm nâu ánh đồng, đôi khi một vạch trắng chạy dọc gân lá, thường xuất hiện 2–4 tuần sau cấy [2]. Trên đất phèn, ngộ độc sắt làm lá dưới nổi đốm nâu, cây có bộ rễ đen kém [2]. Ngoài ra rễ bị nghẹt, ngộ độc hữu cơ do vùi rơm rạ chưa hoai, hay sâu bệnh cũng làm lá vàng — nhưng những cái đó phải xem tận ruộng mới biết, không đoán qua mô tả được. Điểm chung: các triệu chứng này chồng lấn nhau, nên nhìn mắt thường rất dễ nhầm [2].
Giới hạn của bằng chứng
Mô tả triệu chứng vàng lá theo từng nguyên nhân [2] là kiến thức tổng quát cho cây lúa nói chung, không riêng một vùng; trên đồng, các dấu hiệu chồng lấn khiến nhìn mắt thường khó chắc, nên tài liệu khuyến nông khuyên lấy mẫu đất và lá đưa đi xét nghiệm để xác định [2]. Con số "vài ngày urê chuyển hoá" suy ra từ nhịp bốc hơi amoniac đo tại Việt Nam [1], là dấu hiệu gián tiếp chứ không phải phép đo trực tiếp "mấy ngày thì lá đổi màu" — nên các mốc ngày ở đây chỉ mang tính định hướng, còn nhanh chậm tuỳ giống, thời tiết và sức khoẻ bộ rễ.
Vậy làm gì được
- Bình tĩnh trong vài ngày đầu. Chưa đổi màu ngay sau bón là bình thường; đừng vội rải thêm đạm.
- Xem kỹ vị trí vàng lá: già hay non, cả phiến hay chỉ giữa gân, có đốm nâu hay vạch trắng dọc gân không. Những chi tiết này giúp đoán hướng nguyên nhân, rồi đối chiếu với cán bộ kỹ thuật.
- Nhớ lại đợt bón vừa rồi: có gặp mưa lớn, nắng gắt, hay rải lên nước sâu không. Nếu có, nhiều khả năng phân đã mất bớt chứ không phải cây "chê" đạm.
- Nghi thiếu chất khác, ngộ độc hay sâu bệnh thì lấy mẫu xét nghiệm hoặc nhờ người xem tại ruộng, đừng mặc định bón đạm bù.
- Dùng bảng so màu lá (nếu có) để quyết định đã cần thúc đạm hay chưa, thay vì bón theo cảm tính.
Câu hỏi liên quan
Bao lâu sau bón thì thấy lá đổi màu?
Thường là vài ngày, vì urê cần thời gian chuyển hoá rồi cây mới đưa đạm lên lá [1]. Nếu quá một tuần mà lá không nhúc nhích chút nào, nên xem lại: có thể phân đã mất nhiều trong đợt bón, hoặc nguyên nhân vàng lá không phải do thiếu đạm. Tốc độ cụ thể còn tuỳ giống và thời tiết.
Vàng lá do thiếu đạm và do ngộ độc khác nhau ra sao?
Thiếu đạm thường làm lá già dưới vàng trước, cả phiến lá nhạt đều, cây còi. Ngộ độc (như ngộ độc sắt trên đất phèn) hay thiếu vi lượng lại hay biểu hiện ở lá non, có đốm nâu, ánh đồng, hoặc bộ rễ đen kém [2]. Vì dễ nhầm, tài liệu khuyến nông khuyên xét nghiệm đất, lá để chắc.
Bón thêm nữa có nên không?
Chỉ nên bón thêm khi xác định đúng là thiếu đạm và đã tới lúc cây cần. Nếu vàng lá do nguyên nhân khác mà cứ bón thêm đạm thì không hết vàng, lại dễ làm lúa lốp, đổ ngã và thu hút sâu bệnh. Xác định nguyên nhân trước, bón sau.
Tác giả: Kỹ sư Nông học — Phòng Kỹ thuật, CFC Cò Bay
Tài liệu tham khảo
[1] Watanabe, T., Son, T.T., Hung, N.N., Truong, N.V., Giàu, T.Q., Hayashi, K., Ito, O. (2009). Measurement of ammonia volatilization from flooded paddy fields in Vietnam. Soil Science and Plant Nutrition. DOI: 10.1111/j.1747-0765.2009.00419.x
— Nguồn này kết luận: Ở ruộng lúa ngập nước tại Việt Nam, khí amoniac từ urê bốc lên mạnh nhất trong 1–3 ngày đầu, cho thấy urê chuyển hoá trong khoảng mấy ngày đầu sau bón.
— Điều kiện: Ruộng lúa ngập nước, 3 điểm tại Việt Nam (có 1 điểm ĐBSCL), đo cả mùa khô và mùa mưa.
[2] IRRI — Rice Knowledge Bank. Nutrient deficiencies and toxicities fact sheets (Nitrogen, Sulfur, Zinc, Iron toxicity). Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI). http://www.knowledgebank.irri.org/training/fact-sheets/nutrient-management
— Nguồn này kết luận: Vàng lá lúa do nhiều nguyên nhân; vị trí lá vàng (già hay non) và các dấu hiệu kèm theo (đốm nâu, vạch trắng gân, rễ đen) giúp phân biệt thiếu đạm với thiếu lưu huỳnh, kẽm hay ngộ độc sắt; triệu chứng chồng lấn nên cần xét nghiệm đất, lá để xác định.
— Điều kiện: Tài liệu khuyến nông cho cây lúa nói chung, không gắn một vùng đất cụ thể.
