Bớt được, nhưng có giới hạn và phải đánh đổi bằng công. Đưa phân đạm vào lớp bùn thay vì rải trên mặt nước giúp lúa thu hồi được nhiều đạm hơn từ cùng một lượng bón, vì giảm được phần đạm bay hơi ở mặt ruộng. Đổi lại, vùi phân tốn công hoặc cần máy, và mức lợi thay đổi theo đất và cách sạ.
Điều bà con đang thấy
Quen tay thì cứ vác bao phân đi rải đều trên mặt ruộng đang xăm xắp nước, nhanh và khoẻ. Nhưng nghe cán bộ khuyến nông nói bón kiểu "dúi phân" hay "sạ hàng có vùi phân" thì đỡ hao, bà con phân vân: vùi xuống bùn thì cây rễ nông có ăn tới không, có phải mua thêm máy không, và quan trọng nhất là bớt được lượng phân thật hay chỉ nghe cho vui. Ruộng sạ lan mênh mông, muốn vùi cũng không biết vùi cách nào.
Vì sao xảy ra — Cơ chế
Gốc rễ vấn đề nằm ở chỗ đạm rải trên mặt thì mất nhiều. Trên đất phù sa Đồng bằng sông Cửu Long, bay hơi amoniac từ lớp nước mặt là đường mất đạm chính khi bón urê — khoảng 13% lượng đạm bón khi ngập liên tục, tuỳ cách quản lý nước có thể cao hơn [3]. Phân nằm ở mặt nước càng nhiều thì phần bốc hơi càng lớn.
Vùi phân xoay chuyển chuyện đó. Khi đặt viên urê nén (loại viên to, còn gọi là urê super hạt) sâu vào lớp bùn thiếu oxy, đạm được giữ ở dạng amoni (NH₄⁺) bền, nhả ra từ từ quanh vùng rễ suốt vụ thay vì tan hết ra nước mặt một lúc [1]. Nồng độ amoni trong nước mặt vì thế thấp hơn hẳn so với rải phân bột trên mặt, nên phần bay hơi giảm đi [1].
Kết quả trên đồng ruộng khá rõ. Thí nghiệm ba vụ liên tiếp tại hai điểm ở Myanmar cho thấy vùi viên urê giúp lúa thu hồi đạm cao gần gấp đôi so với rải urê trên mặt, và cây dựa vào đạm bón nhiều hơn, dựa vào đạm sẵn trong đất ít hơn [2]. Chính vì thu hồi cao hơn nên một số nơi đạt năng suất tương đương mà dùng ít đạm hơn — đó là ý nghĩa của chữ "bớt được phân". Cách đặt viên và nguyên tắc kỹ thuật của phương pháp này đã được tổng kết từ lâu [1].
Giới hạn của bằng chứng
Những kết quả mạnh nhất về vùi phân đến từ Myanmar, Bangladesh và Tây Phi [1][2], trên lúa cấy và trên các loại đất, giống khác với miền Tây. Ngay trong các nghiên cứu đó, mức lợi cũng không đồng đều: lợi rõ trên ruộng thấp chủ động nước, nhưng yếu đi trên đất cao hoặc với giống địa phương [2]. Hiện chưa có nhiều số liệu đo bài bản về vùi phân trên đất phù sa Đồng bằng sông Cửu Long với tập quán sạ lan, sạ hàng của mình. Nên con số "thu hồi gần gấp đôi" nên hiểu là tiềm năng của kỹ thuật khi làm đúng điều kiện, không phải mức mặc định cho mọi đám ruộng ở đây.
Vậy làm gì được
- Ưu tiên đưa phân vào lớp bùn thay vì rải trên mặt nước, khi ruộng và công cho phép — dúi viên urê nén, hoặc dùng máy sạ hàng có bộ phận vùi phân theo hàng.
- Đặt phân vào tầng bùn khử (lớp bùn phía dưới, thiếu oxy), sâu cỡ vài phân tới khoảng mười phân, để đạm nằm ở dạng amoni bền cho rễ ăn dần [1].
- Ruộng sạ lan chưa vùi được thì ít nhất đưa nước láng cho phân ngấm xuống, tránh để phân phơi lâu trên mặt — đỡ được phần nào so với rải khô rồi để đó.
- Tính bài toán công và máy. Vùi phân tốn công hoặc cần đầu tư máy; bù lại đỡ hao phân và đỡ mất đạm. Có đáng hay không tuỳ giá phân, giá công và quy mô ruộng của từng hộ.
- Kết hợp bón vừa lượng, đúng lúc thay vì trông cả vào chuyện vùi — xem thêm cách chia lần bón và cách canh mưa khi bón.
Câu hỏi liên quan
Vùi sâu bao nhiêu là đủ?
Nguyên tắc là đặt viên phân xuống lớp bùn khử phía dưới, thường sâu cỡ vài phân tới khoảng mười phân, để đạm không phơi ra nước mặt [1]. Sâu quá thì rễ non khó với tới, nông quá thì lại gần như rải mặt. Độ sâu hợp lý còn tuỳ nền bùn và giai đoạn lúa, nên hỏi cán bộ kỹ thuật cho khớp ruộng mình.
Không có máy sạ hàng vùi phân thì làm cách nào?
Có thể dúi viên urê nén bằng tay theo cụm ở ruộng cấy, hoặc vùi phân trong lúc trục trạc làm đất trước khi sạ. Cách nào cũng tốn công hơn rải; nếu không làm được thì chọn giải pháp mềm hơn là đưa nước láng cho phân ngấm ngay sau khi rải.
Vùi phân có tốn công hơn không?
Có. Vùi hay dúi phân tốn công hơn rải trên mặt, hoặc phải có máy phù hợp. Đây là cái giá đổi lấy việc đỡ hao đạm. Bà con nên cân giữa tiền phân tiết kiệm được và tiền công bỏ thêm để quyết định.
Ruộng sạ lan có vùi được không?
Ruộng sạ lan khó vùi phân theo đúng nghĩa vì hạt giống và cây rải khắp mặt ruộng. Với sạ lan, hướng khả thi hơn là quản lý nước để phân ngấm xuống và chia lần bón hợp lý, còn muốn vùi bài bản thì thường phải chuyển sang sạ hàng có bộ vùi phân.
Tác giả: Kỹ sư Nông học — Phòng Kỹ thuật, CFC Cò Bay
Tài liệu tham khảo
[1] Savant, N.K., Stangel, P.J. (1990). Deep placement of urea supergranules in transplanted rice: principles and practices. Fertilizer Research. DOI: 10.1007/BF01063765
— Nguồn này kết luận: Đặt viên urê nén sâu vào lớp bùn khử giúp giữ đạm ở dạng amoni, nhả từ từ quanh vùng rễ, giảm nồng độ amoni ở nước mặt nên giảm bay hơi và tăng hiệu suất dùng đạm.
— Điều kiện: Lúa cấy ngập nước; tổng kết nguyên tắc kỹ thuật, không gắn với một vùng đất cụ thể.
[2] Eldridge, S.M., Pandey, A., Weatherley, A., Willett, I.R., Myint, A.K., Oo, A.N., Ngwe, K., Mang, Z.T., Singh, U., Chen, D. (2022). Recovery of nitrogen fertilizer can be doubled by urea-briquette deep placement in rice paddies. European Journal of Agronomy, 140, 126605. DOI: 10.1016/j.eja.2022.126605
— Nguồn này kết luận: Vùi viên urê giúp cây thu hồi đạm cao gần gấp đôi so với rải urê trên mặt, cho năng suất tốt hơn và cây dựa vào đạm bón nhiều hơn.
— Điều kiện: Lúa nước, hai điểm tại Myanmar, ba vụ liên tiếp; đất và giống khác Đồng bằng sông Cửu Long.
[3] Nguyen, M.D., Brandt, K.K., Sørensen, J., Hung, N.N., Hach, C.V., Tan, P.S., Dalsgaard, T. (2012). Effects of alternating wetting and drying versus continuous flooding on fertilizer nitrogen fate in rice fields in the Mekong Delta, Vietnam. Soil Biology & Biochemistry, 47, 166–174. DOI: 10.1016/j.soilbio.2011.12.028
— Nguồn này kết luận: Trên đất phù sa ĐBSCL, bay hơi amoniac ở lớp nước mặt là đường mất đạm chính khi bón urê — khoảng 13% lượng đạm bón khi ngập liên tục.
— Điều kiện: Đất phù sa ĐBSCL, một vụ mùa khô, dùng đạm đánh dấu ¹⁵N.
