Không có con số vàng chung cho mọi ruộng — số lần chia còn tuỳ giống, cách sạ và vụ. Nguyên tắc chung: chia đạm thành nhiều lần khớp với lúc lúa cần nhất, thay vì dồn hết một lần. Đạm bón ra mà cây chưa cần thì nằm chờ trong đất, nước rồi mất dần; chia lần giúp cây ăn được nhiều hơn và hao ít hơn.
Điều bà con đang thấy
Mỗi nhà một kiểu chia. Người bón hai lần cho nhẹ công, người bón ba bốn lần cho chắc. Có người dồn gần hết phân vào đợt bón lót đầu vụ vì sợ sau này bận, ruộng lại thấy lúa tốt lốp rồi đổ ngã. Có người bón rải đều nhưng canh sai lúc, tới khi lúa làm đòng cần đạm thì trong đất đã cạn. Câu hỏi bà con hay hỏi là rốt cuộc chia mấy lần cho vừa, để lúa ăn hết chứ đừng đổ xuống ruộng rồi trôi.
Vì sao xảy ra — Cơ chế
Nhu cầu đạm của cây lúa không đều suốt vụ. Có lúc cây cần nhiều, có lúc cần ít. Khi bón một lượng lớn vào lúc cây chưa cần, đạm dư nằm trong đất và nước — và trong lúc chờ, nó mất dần qua bay hơi, rửa trôi và chuyển hoá thành khí bay đi. Lượng đạm mất nhìn chung tăng theo lượng bón vào; kết hợp quản lý nước và đạm cho khớp nhu cầu giúp giảm mất đạm và tăng hiệu suất sử dụng [3]. Đó là lý do chia lần bón có lợi: mỗi lần chỉ đưa vào một phần vừa đủ cho giai đoạn đó, "cung" bám sát "cầu".
Chia thế nào cho hợp thì phụ thuộc giai đoạn nào cây nhạy với đạm nhất. Nghiên cứu trên hệ lúa hai vụ cho thấy lúa nhạy với đạm ở giai đoạn làm đòng hơn là giai đoạn đẻ nhánh sớm; bớt đạm ở đầu vụ và dồn hợp lý về giai đoạn đòng giúp cải thiện hiệu suất dùng đạm và năng suất [2]. Một thí nghiệm khác so sánh cách dồn phân nửa lượng đạm vào bón lót với cách chia đều đạm làm ba phần cho ba giai đoạn (bón lót, đẻ nhánh, làm đòng); kết quả cách chia đều cho hiệu suất dùng đạm và năng suất tốt hơn [1]. Điểm chung của các nghiên cứu: đừng dồn quá nhiều vào một lần, và nhớ để dành phần cho giai đoạn đòng.
Giới hạn của bằng chứng
Thí nghiệm [1] làm trên giống basmati ở Pakistan, [2] trên hệ lúa hai vụ ở Trung Quốc, [3] là tổng hợp nhiều nghiên cứu chủ yếu ở Trung Quốc. Giống lúa, cách gieo sạ (sạ lan, sạ hàng hay cấy) và thời gian sinh trưởng ở Đồng bằng sông Cửu Long khác với những nơi đó. Vì vậy cái dùng được là nguyên tắc "chia đạm theo giai đoạn nhu cầu và đừng dồn hết vào đầu vụ", còn số lần chia và tỷ lệ cụ thể thì phải theo giống và khuyến cáo địa phương — không bê nguyên tỷ lệ của nước ngoài về áp cho ruộng mình.
Vậy làm gì được
- Chia đạm thành nhiều lần theo giai đoạn: một phần đầu vụ, thúc lúc đẻ nhánh rộ, và đón đòng — thay vì dồn hết một lần.
- Đừng dồn quá nhiều đạm vào đầu vụ khi cây còn nhỏ chưa cần nhiều; để dành phần hợp lý cho giai đoạn làm đòng [2].
- Lấy màu lá làm tín hiệu: lá còn xanh đủ thì chưa cần thúc thêm; chờ đúng lúc cây cần rồi mới bón — xem thêm bài về lúa bón đạm mà lá chưa lên màu.
- Điều chỉnh theo giống: lúa ngắn ngày các giai đoạn dồn sát nhau nên số lần thường ít hơn; lúa dài ngày có thể chia thêm lần.
- Lượng và tỷ lệ cụ thể theo khuyến cáo của giống và cán bộ kỹ thuật ở địa phương — bài này chỉ nói nguyên tắc chia lần, không đưa công thức bón chung cho mọi ruộng.
Câu hỏi liên quan
Bón một lần hết có được không?
Bón dồn một lần dễ dẫn tới thừa lúc cây chưa cần và thiếu lúc cây cần, phần dư lại nằm chờ rồi mất. Các nghiên cứu cho thấy chia lần cho hiệu suất dùng đạm tốt hơn cách dồn [1]. Với một số cách canh tác dùng phân nhả chậm, có thể giảm số lần bón, nhưng đó là chuyện của loại phân khác, không phải urê thường.
Bón đón đòng trễ mấy ngày có sao không?
Giai đoạn làm đòng là lúc lúa nhạy với đạm, nên đón đòng đúng thời điểm giúp nuôi bông tốt [2]. Bón trễ quá thì qua mất giai đoạn cây cần, hiệu quả giảm. Thời điểm chính xác tuỳ giống và cách theo dõi đòng, nên bám lịch của giống và quan sát ruộng, hỏi cán bộ kỹ thuật khi chưa chắc.
Lúa ngắn ngày và dài ngày chia có khác nhau không?
Có. Lúa ngắn ngày các giai đoạn sinh trưởng dồn sát nhau nên thường chia ít lần hơn; lúa dài ngày kéo giai đoạn ra nên có thể chia thêm lần cho khớp nhu cầu. Số lần cụ thể vẫn nên theo khuyến cáo của từng giống.
Tác giả: Kỹ sư Nông học — Phòng Kỹ thuật, CFC Cò Bay
Tài liệu tham khảo
[1] Sajjad, M., Hussain, K., Wajid, S., Saqib, Z.A. (2024). The Impact of Split Nitrogen Fertilizer Applications on the Productivity and Nitrogen Use Efficiency of Rice. Nitrogen, 6(1), 1. DOI: 10.3390/nitrogen6010001
— Nguồn này kết luận: Chia đều đạm làm ba phần cho bón lót, đẻ nhánh và làm đòng cho hiệu suất dùng đạm và năng suất tốt hơn cách dồn phân nửa lượng vào bón lót.
— Điều kiện: Lúa nước, giống basmati, thí nghiệm tại Pakistan.
[2] Zhou, W., Long, W.F., Wang, H., Long, P., Xu, Y., Fu, Z.Q. (2022). Matter Production Characteristics and Nitrogen Use Efficiency under Different Nitrogen Application Patterns in Chinese Double-Cropping Rice Systems. Agronomy, 12(5), 1165. DOI: 10.3390/agronomy12051165
— Nguồn này kết luận: Lúa nhạy với đạm ở giai đoạn làm đòng hơn giai đoạn đẻ nhánh sớm; giảm đạm đầu vụ và dồn hợp lý về giai đoạn đòng cải thiện hiệu suất dùng đạm.
— Điều kiện: Hệ lúa hai vụ tại Trung Quốc.
[3] Qiu, H., Yang, S., Jiang, Z., Xu, Y., Jiao, X. (2022). Effect of irrigation and fertilizer management on rice yield and nitrogen loss: A meta-analysis. Plants, 11(13), 1690. DOI: 10.3390/plants11131690
— Nguồn này kết luận: Lượng đạm mất nhìn chung tăng theo lượng bón; phối hợp quản lý nước và đạm cho khớp nhu cầu giúp giảm mất đạm và tăng hiệu suất dùng đạm.
— Điều kiện: Phân tích gộp nhiều nghiên cứu (2000–2021), chủ yếu ở Trung Quốc.
